اثر الگوی ارتباطی خانواده بر گرایش به مصرف مواد با نقش واسطه‌ای خودکارآمدی در بین دانشجویان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه روانشناسی دانشگاه محقق اردبیلی

2 دانشگاه محقق اردبیلی

3 گروه روانشناسی. دانشگاه محقق اردبیلی. اردبیل. ایران

4 گروه روانشناسی. دانشگاه محقق اردبیلی

چکیده

زمینه و هدف: گرایش به مصرف مواد، در وضعیت کنونی جهان معضل بزرگی است که به استعداد افراد در گرفتاری آنان به دام اعتیاد اشاره می‌نماید و می‌تواند متأثر از عوامل و پیشایندهای مختلفی باشد. هدف این پژوهش بررسی اثر الگوی ارتباطی خانواده بر گرایش به مصرف مواد با نقش واسطه‌ای خودکارآمدی در بین دانشجویان است.
روش‌شناسی: این مطالعه با توجه به هدف پژوهش از نوع مطالعات کاربردی و از جهت روش گردآوری اطلاعات نیز به روش پیمایشی و از انواع طرح‌های همبستگی و روش مدل‌یابی معادلات ساختاری است. جامعه آماری این پژوهش کلیه دانشجویان دانشگاه محقق اردبیلی در سال تحصیلی 1397-98 با حجم نمونه 347 نفر و نحوه نمونه‌گیری، خوشه‌ای است. برای جمع‌آوری داده‌ها از پرسشنامه الگوی ارتباطات خانواده؛ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ رواﻧﺸﻨﺎﺧﺘﯽ ﻟﻮﺗﺎنز و ﻣﻘﯿﺎس ﭘﺬﯾﺮش اﻋﺘﯿﺎد وید استفاده شد. داده‌ها با نرم‌افزار SPSS 22 و لیزرل با استفاده از آزمون مدل‌یابی علی و روش تحلیل مسیر مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
 یافته‌ها: طبق نتایج به دست آمده، بین جهت‌گیری گفت‌وشنود (0/52-)، جهت‌گیری همنوایی (0/59) و خودکارآمدی (0/12) با گرایش به مصرف مواد رابطه وجود دارد (0/05>p). ارزیابی مدل با تمامی شاخص‌های برازش درمجموع نشان از برازش قابل‌قبول و مناسب داده‌ها با مدل (0/07 =0RMSEA) و (0/92 =CFI) داشتند. در واقع، اثر مستقیم جهت‌گیری گفت‌وشنود و جهت‌گیری همنوایی بر گرایش به مصرف مواد تأیید می‌شود. همچنین، اثر غیرمستقیم جهت‌گیری گفت‌وشنود و جهت‌گیری همنوایی از طریق خودکارآمدی تأیید می‌شود.
نتیجه‌گیری: از آنجا که الگوی ارتباطی خانواده هم به صورت مستقیم و هم از طریق متغیر خودکارآمدی بر گرایش به مصرف مواد دانشجویان اثر دارد، تلاش برای ارتقای خودکارآمدی دانشجویان و توجه به الگوهای ارتباطی خانواده در جهت پیشگیری و کاهش گرایش دانشجویان به مصرف مواد اثربخش خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


-       ابوالقاسمی، عباس؛ دادفر، صدیف و نبی‌دوست، علیرضا (1395). اثربخشی آموزش حل مساله اجتماعی بر خودکنترلی، خودکارآمدی و تکانشوری در دانش‌آموزان دارای استعداد اعتیاد. فصلنامه اعتیادپژوهی، 10(39)، صص 44-31. قابل بازیابی از:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1170555/
-       امانی، حسن (1392). رابطه بین تاب‌آوری و سرسختی روان‌شناختی با گرایش به اعتیاد در دانش آموزان دوره متوسطه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر.
-       حاجی حسنی، مهرداد؛ شفیع آبادی، عبدالله؛ پیرساقی، فهیمه و کیانی پور، عمر (1391). رابطه بین پرخاشگری، ابراز وجود و افسردگی با آمادگی به اعتیاد در دانشجویان دختر دانشگاه علامه طباطبایی. دانش و پژوهش در روان‌شناسی کاربردی، 13(3)، صص 74-65. قابل بازیابی از:
https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?ID=175980
-       دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (2019). قابل بازیابی از:
https://www.unodc.org/wdr2019 [online] ]20/9/1398[
-       رجایی، اعظم؛ نادی، محمدعلی و جعفری، علیرضا (1396). ویژگی‌های روان‌سنجی مقیاس سرمایه روان‌شناختی مثبت در بین کارکنان ستادی آموزش‌وپرورش شهر اصفهان. دانش و پژوهش در روان‌شناسی کاربردی، 18(3)، صص 108-94. قابل بازیابی از:
http://jsr-p.khuisf.ac.ir/article_538047_d2168bef134d7ac9b38e5041212491a1.pdf
-       رشیدی، علیرضا؛ حجت‌خواه، سید حسن؛ رسولی، آراس و جمعی، مهرداد (1395). رابطه علی استعداد اعتیاد از طریق طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه، سرمایه روانشناختی و نیازهای اساسی روانشناختی با میانجی‌گری الگوهای ارتباطی خانواده. فصلنامه اعتیادپژوهی، 10(40)، صص 64-45. قابل بازیابی از:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1198009/
-       رضایی، نورمحمد؛ دلاور، علی؛ درتاج، فریبرز؛ سعدی پور، اسماعیل و ابراهیمی، صغری (1395). تأثیر مهارت‌های مقابله‌ای بر خودکنترلی و خودکارآمدی امتناع از رفتارهای پرخطر (مطالعه عوامل محافظت‌کننده رفتارهای پرخطر نوجوانان). فصلنامه علمی انتظام اجتماعی، 8(3)، صص 24-1. قابل بازیابی از:
http://sopra.jrl.police.ir/article_62630.html#ar_info_pnl_cite
-       سادوک، بنجامین جیمز؛ سادوک، ویرجینیا الکوت و رویز، پدرو (2015). خلاصه روان پژشکی. ترجمه رضاعی، فرزین، جلد دوم، تهران: انتشارات ارجمند.
-       ستاد مبارزه با مواد مخدر (1399). آخرین وضعیت نرخ شیوع اعتیاد و مصرف مواد در سطح کشور اعلام شد. روابط عمومی ستاد مبارزه با مواد مخدر. قابل بازیابی از:
http://www.dchq.ir [online] ]4/3/1399
-       فتحی، آیت الله؛ رضایی، نورمحمد؛ موسوی‌فر، بابک و جلیز، رباب (1396). بررسی نقش ارزش‌های دینی خانواده در گرایش به اعتیاد نوجوانان و جوانان شهر تبریز. دوفصلنامه مطالعات پلیس زن، 11(27)، صص 82-68. قابل بازیابی از:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1325990/
-       فریور، مژگان و میرهاشمی، مالک (1397). پیش‌بینی احتمال روی‌آوری مجدد به مصرف موادمخدر بر اساس تاب‌آوری و الگوهای ارتباطی همسران افراد معتاد. فصلنامه اعتیادپژوهی، 12(46)، صص 100-87. قابل بازیابی از:
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1387044/
-       کورش‌نیا، مریم و لطیفیان، مرتضی (1386). بررسی روایی و پایایی ابزار تجدیدنظر شده الگوهای ارتباطات خانواده. فصلنامه خانواده پژوهی، 3(12)، صص 875-855. قابل بازیابی از:
https://www.magiran.com/paper/521125
-       متولیان، مهدی؛ دوکوشکانی، فریماه و یحیی زاده، سلیمان (1399). مقایسه نارضایتی جوانان از کیفیت ارتباط با پدر و مادر، و نقش آن در پیش‌بینی گرایش به سرقت، خشونت و خودکشی. فصلنامه علمی انتظام اجتماعی، 12(3)، صص 26-1. قابل بازیابی از:
http://sopra.jrl.police.ir/article_94651.html#ar_info_pnl_share
-       محمدخانی، شهرام (1386). مدل ساختاری مصرف مواد در نوجوانان در معرض خطر: ارزیابی اثر مستقیم و غیرمستقیم عوامل فردی و اجتماعی. فصلنامۀ پژوهش در سلامت روانشناختی، 1(2)، صص 14-5. قابل بازیابی از:
http://noo.rs/RYnmc
-       یحیی زاده، حسین (1388). تأثیر عوامل خانوادگی بر گرایش افراد به سومصرف مواد مخدر. پژوهش اجتماعی، 2(5)، صص 142-123. قابل بازیابی از:
https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=113182
-     Amato, P. R., & Fowler, F. (2002). Parenting practices, child adjustment, and family diversity. Journal of marriage and family, 64(3), 703-716. Retrieved from:
https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2002.00703.x
-     Atitsogbe, K.A., Mama, N.P., Sovet, L., Pari, P., & Rossier, J. (2019). Perceived employability and entrepreneurial intentions across university students and job seekers in Togo: The effect of career adaptability and self-efficacy. Frontiers in Psychology, 10, 180. Retrieved from:
https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00180
-     Avey, J. B., Luthans, F., Smith, R. M., & Palmer, N. F. (2010). Impact of positive psychological capital on employee well-being over time. Journal of occupational health psychology, 15(1), 17-28. Retrieved from:
https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/a0016998
-     Bakar, A. A., & Afthanorhan, A. (2016). Confirmatory factor analysis on family communication patterns measurement. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 219, 33-40. Retrieved from:
https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2016.04.029
-     Bandura, A. (1993). Perceived self-efficacy in cognitive development and functioning. Educational Psychologist, 28(2), 117-148. Retrieved from:
https://doi.org/10.1207/s15326985ep2802_3
-     Bandura, A. (2001). Social cognitive theory: An agentic perspective. Annual review of psychology, 52(1), 1-26. Retrieved from:
https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.1
-     Botvin, G. J. (2000). Preventing drug abuse in schools: Social and competence enhancement approaches targeting individual-level etiologic factors. Addictive behaviors, 25(6), 887-897. Retrieved from:
https://doi.org/10.1016/S0306-4603(00)00119-2
-     Church, S., Bhatia, U., Velleman, R., Velleman, G., Orford, J., Rane, A., & Nadkarni, A. (2018). Coping strategies and support structures of addiction affected families: A qualitative study from Goa, India. Families, Systems, & Health, 36(2), 216-224. Retrieved from:
https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/fsh0000339
-     Colquitt, J. A. (2001). On the dimensionality of organizational justice: a construct validation of a measure. Journal of applied psychology, 86(3), 386-400. Retrieved from:
https://psycnet.apa.org/buy/2001-06715-002
-     Farnia, V., Afshari, D., Abdoli, N., Radmehr, F., Moradinazar, M., Alikhani, M., ... & Farhadian, N. (2020). The effect of substance abuse on depression, anxiety, and stress (DASS-21) in epileptic patients. Clinical Epidemiology and Global Health, 9,128-131. Retrieved from:
https://doi.org/10.1016/j.cegh.2020.08.001
-     Fathiandastgerdi, Z., Eslami, A. A., Ghofranipour, F., Mostafavi, F., Ebrahimi, A. A. (2016). The relationship between self-efficacy, coping skill and substance use in adolescent: based on structural equation modeling. Journal of Substance Use, 21(3), 287-93. Retrieved from:
https://doi.org/10.3109/14659891.2015.1018973
-     Fitzpatrick, M. A. (2004). Family communication patterns theory: Observations on its development and application. Journal of Family communication, 4(3-4), 167-179. Retrieved from:
https://doi.org/10.1080/15267431.2004.9670129
-     Gorgulu, T. (2019). The effect of self-efficacy and coping strategies on treatment motivation of individuals in the substance addiction group work process. Dusunen Adam The Journal of Psychiatry and Neurological Sciences, 32(1), 33-42. Retrieved from:
https://dx.doi.org/10.14744/DAJPNS.2019.00005
-     Greń, J., Bobrowski, K., Ostaszewski, K., & Pisarska, A. (2019). Prevalence of psychoactive substance use among students attending youth correctional centres. Alcoholism and Drug Addiction/Alkoholizm i Narkomania, 32(4), 267-290. Retrieved from:
https://doi.org/10.5114/ain.2019.94016
-     Huang, L. N. (1999). Family communication patterns and personality characteristics. Communication Quarterly, 47(2), 230-243. Retrieved from:
https://doi.org/10.1080/01463379909370136
-     Matherne, M. M., & Thomas, A. (2001). Family environment as a predictor of adolescent delinquency. Adolescence, 36(144),610-655. Retrieved from:
https://search.proquest.com/docview/195941212?pq-origsite=gscholar&fromopenview=true
-     National Institute of Drug Abuse (NIDA) (2015). RFI Comments - Public Health. https://www.drugabuse.gov/about-nida/strategic-plan/comments-nidas-strategic-plan-rfi/rficomments-public-health. [online] [1399/3/14]
-     Newman, A., Obschonka, M., Schwarz, S., Cohen, M., & Nielsen, I. (2019). Entrepreneurial self-efficacy: A systematic review of the literature on its theoretical foundations, measurement, antecedents, and outcomes, and an agenda for future research. Journal of Vocational Behavior, 110, 403-419. Retrieved from:
https://doi.org/10.1016/j.jvb.2018.05.012
-     Noorafshan, L., Jowkar, B., & Hosseini, F. S. (2013). Effect of family communication patterns of resilience among Iranian adolescents. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 84, 900-904. Retrieved from:
https://www.researchgate.net/profile/Leaila_Noorafshan/publication/275542196_Effect_of_Family_Communication_Patterns_of_Resilience_among_Iranian_Adolescents/links/564833c208aef646e6cfeada.pdf
-     Razali, M. M., & Kliewer, W. (2015). Risk and protective factors for recreational and hard drug use among Malaysian adolescents and young adults. Addictive behaviors, 50, 149-156. Retrieved from:
https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2015.06.022
-     Robinson, S. M., & Walsh, J. (1994). Cognitive factors affecting abstinence among adolescent polysubstance abusers. Psychological reports, 75(1), 579-589. Retrieved from:
https://doi.org/10.2466%2Fpr0.1994.75.1.579
-     Rudolph, K. D., Monti, J. D., Modi, H., Sze, W. Y., & Troop-Gordon, W. (2020). Protecting youth against the adverse effects of peer victimization: why do parents matter? Journal of abnormal child psychology, 48(2), 163-176. Retrieved from:
 https://link.springer.com/article/10.1007/s10802-019-00576-9.
-     Tate, S. R., Wu, J., McQuaid, J. R., Cummins, K., Shriver, C., Krenek, M., & Brown, S. A. (2008). Comorbidity of substance dependence and depression: Role of life stress and self-efficacy in sustaining abstinence. Psychology of Addictive Behaviors, 22(1), 47-57. Retrieved from:
https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0893-164X.22.1.47
-     Zimmerman, B. J. (1995). Self-regulation involves more than metacognition: A social cognitive perspective. Educational psychologist, 30(4), 217-221. Retrieved from:
https://doi.org/10.1207/s15326985ep3004_8